Prześladowania w Indiach

Indie

10
ŚIP
2019
Indie
Religia
Hinduizm
Ustrój
Republika
Ranking poprzednie lata
11
ISO
IN
Indie
Chrześcijan
65,06
Populacja
1354.05
Islamski ekstremizm
Dyktatorska Paranoja
Religijnie motywowany nacjonalizm
Życie prywatne: 12.900
Życie w rodzinie: 13.000
Życie w społeczeństwie: 13.500
Życie w państwie: 14.800
Życie w kościele: 13.200
przemoc fizyczna: 15.200

ŚIP 2019: Dynamika prześladowań

Wprowadzenie

Okres badawczy: 1 listopada 2017 – 31 października 2018

Miejsce w Światowym Indeksie Prześladowań

Indie zajmują w ŚIP 2019 10. miejsce, z wynikiem 83 punktów. Po tym, jak Indie uzyskały znaczący wzrost punktacji w ŚIP 2018, spodziewano się, że w obecnym okresie badawczym prześladowanie chrześcijan przez hinduskich ekstremistów osłabnie, jednak nadzieja ta okazała się płonna: hinduscy radykałowie nie tylko nie zaprzestali ataków, ale też zwiększyli ich liczbę. W maju 2019 r. w Indiach mają się odbyć wybory i można oczekiwać, że nacjonalizm religijny osiągnie jeszcze wyższy poziom, a chrześcijanie i muzułmanie będą celami ataków częściej niż obecnie. Tak więc nie da się wykluczyć, że niewielki wzrost liczby punktów w ŚIP 2019 oznacza jedynie chwilową ciszę przed burzą.

Siły napędowe prześladowań

Religijny nacjonalizm

Nieskrywana agresja różnego rodzaju organizacji hinduistycznych wzrosła w ciągu ostatnich lat. Uważają one, że mieszkańcy Indii powinni wyznawać hinduizm, a inne religie należy usunąć z kraju. Radykalny hinduizm jest zdecydowanie głównym motorem prześladowań w Indiach. Jest głośny, wszechobecny i bardzo agresywny. Religijny nacjonalizm w Indiach demonstrują też inne ugrupowania ekstremistów, takie jak radykalni buddyści z Ladakhu, pewne odłamy neobuddystów z Maharasztry i stanu Uttar Pradesh, oraz sikhijscy radykałowie z Pendżabu, co dodatkowo pogarsza sytuację chrześcijan. Od 2014 r. religijny nacjonalizm wpływa także na różne związki plemienne, które zaczynają dostrzegać pokrewieństwo własnych wierzeń z hinduizmem.

Źródła prześladowań

Źródła religijnego nacjonalizmu:

Urzędnicy rządowi na poziomie lokalnym wywierają na chrześcijan ogromne naciski. Nie są to raczej przedstawiciele władz centralnych w Delhi (mimo że religia to przede wszystkim sprawa państwa), choć ich postawa ignorowania incydentów, do jakich dochodzi w różnych miejscach kraju, prowadzi do rosnącej bezkarności agresorów. Siłą napędową większości nacisków są władze stanowe (w tych stanach, w których władzę sprawuje BJP, czyli Bharatiya Janata Party) oraz lokalne, utożsamiające się z miejscowymi oddziałami radykałów hinduistycznych.
Przywódcy etniczni wywierają naciski na chrześcijan z dwóch zasadniczych powodów, zarzucając im: porzucanie kultury przodków oraz obrażanie religii całego plemienia (czyli hinduizmu).
Niechrześcijańscy przywódcy religijni są głównym źródłem antychrześcijańskiego nastawienia hinduskiego społeczeństwa. Przykładami mogą tu być Yogi Adityanath (założyciel Hindu Yuva Wahini, odpowiedzialnego za większość ataków w stanie Uttar Pradesz), Sakshi Mahraj (MLA), Sadhvi Pragya, Sadhwi Prachi, Rajrajeshwaracharya, Narendra Maharaj i inni, znani z otwartego szerzenia nienawiści do chrześcijan. Odgrywają oni role pośredników między ideologią religijnego nacjonalizmu a jej przejawami, planując rozpowszechnianie fałszywych informacji oraz podejmowanie agresywnych działań przeciwko chrześcijanom i innym mniejszościom.

Inne bezkompromisowe hinduskie ugrupowania, aktywne w Indiach, to: BJP, VHP, RSS, Sangh Parivar, itd. Niemal zawsze one wywierają one nacisk na chrześcijan. Pozostałe tego typu grupy to naksalici oraz bojówki islamskie (np. oddziały Państwa Islamskiego), choć te drugie jeszcze nie atakowały chrześcijan.

Zwykli obywatele: Na terenach wiejskich członkowie lokalnych społeczności odgrywają dużą rolę w prześladowaniu chrześcijan, zarówno konwertytów z hinduizmu, jak i przedstawicieli innych wspólnot chrześcijańskich. Najczęściej to właśnie mieszkańcy konkretnych miejscowości manifestują wrogość wobec żyjących w nich chrześcijan, dopuszczając się przemocy fizycznej, palenia kościołów, niszczenia cmentarzy, itd.

Członkowie rodziny: Działa tu podobny mechanizm jak w punkcie poprzednim, tyle że przejawia się on w kontekście rodziny. Bliscy konwertytów szybko uznają ich nawrócenie za wstyd dla rodziny i podejmują odpowiednie, ich zdaniem, działania.

Partie polityczne: BJP, polityczna ekspozytura RSS (ochotniczej organizacji paramilitarnej hinduskich nacjonalistów, znanej z radykalizmu), zdominowała polityczne centrum. Ideologia tej partii stworzyła grunt pod rozkwit różnych odmian hinduskiego radykalizmu w Indiach. Polityczne biografie wszystkich czołowych przywódców rządzącej BJP mają swoje korzenie w RSS. Na ogół członkowie BJP należą jednocześnie do RSS lub jednego z jej 35 bezpośrednich przedstawicielstw. BJP udziela bezpośredniego politycznego poparcia formacjom hinduskiej milicji w całym kraju. Raghubar Das (CM w Jharkhand), Adityanath (CM w U.P.), Manohar Lal Khattar (CM w Haryana), Rajnath Singh (minister spraw wewnętrznych rządu centralnego) oraz inni ministrowie wywodzący się z BJP publicznie wypowiadali się przeciwko chrześcijanom i innym mniejszościom religijnym. W sytuacji, gdy BJP przewodzi scenie politycznej, hinduscy ekstremiści czują przyzwolenie na prześladowanie chrześcijan i cieszą się oczywistą bezkarnością.

Kontekst

System kastowy, od wieków zakorzeniony w psychice Hindusów, jest niemal niemożliwy do usunięcia. Nawet systemy wierzeń, które go nie uznają (z zasady głosząc równość wszystkich ludzi), są nim skażone, choć z nim walczą. Islam, sikhizm i chrześcijaństwo stanowią ilustracje tego problemu. Mimo że rząd zdelegalizował system kastowy, wciąż źle traktuje się przedstawicieli kast niższych oraz nietykalnych (dalitów i tribalów). Wielu obserwatorów uznaje ten system za „rasistowski”.

Od maja 2014 r. Indiami rządzi Bharatiya Janata Party (BJP), kierowana przez premiera Narendrę Modiego. W rezultacie radykalny hinduizm, podnoszący już głowę za rządów poprzedniego gabinetu, znacznie się od tego czasu wzmocnił. Gdy poziom nietolerancji wzrastał i regularnie atakowano mniejszości, rząd centralny nie chciał przeciwstawiać się takim aktom barbarzyństwa, tym samym zachęcając radykalnych hinduistów do kontynuowania swoich poczynań. Ich bezkarność ciągle rośnie, a liczba agresywnych ataków na chrześcijan staje się alarmująca.
W drugiej połowie 2014 r. hinduscy radykałowie rozpoczęli kampanię zwaną „powrót do domu” (a.k.a. Ghar Wapsi), zaplanowaną, by nakłaniać muzułmanów i chrześcijan do powrotu w szeregi hinduistów. Przeprowadzono kilkanaście kampanii, które przyczyniły się do setek konwersji na hinduizm. Akcja Ghar Wapsi największe sukcesy odniosła w roku 2015 i początkach 2016, a kontynuowano ją również w 2018 r.

Grupy chrześcijańskie dotknięte prześladowaniami

Społeczności chrześcijan ekspatriantów: W Indiach funkcjonuje kilkanaście grup obcokrajowców. Są to nie tylko cudzoziemcy z kręgu tzw. kultury Zachodu, tworzący własne społeczności, ale też uchodźcy. Należą do nich choćby Afgańczycy, których skupisko znajduje się w New Delhi, przeważnie nie ściągają oni jednak na siebie gniewu radykalnych hinduistów. Dzieje się tak z dwóch powodów: członkowie tych grupy nie są rdzennymi Hindusami i nie skupiają się na ewangelizowaniu obywateli Indii.

Tradycyjne wspólnoty chrześcijańskie: Istnienie takich kościołów (np. rzymskokatolickiego, prawosławnego czy anglikańskiego) dowodzi, że chrześcijanie obecni są w Indiach od wielu wieków. Pierwsi wyznawcy Chrystusa przybyli do Indii w trzecim wieku naszej ery i wtedy to powstała większość keralskich kościołów prawosławnych, tzw. Mar Thoma (św.Tomasza). Nie rozrastają się one, ponieważ nie prowadzą aktywności ewangelizacyjnej. Pomimo tego nawet one bywają atakowane przez hinduskich ekstremistów, którzy dewastują budynki kościelne, figury przedstawiające Jezusa, groty i krucyfiksy.

Społeczności chrześcijan konwertytów: Najbardziej narażeni na prześladowania są rdzenni Hindusi nawróceni na chrześcijaństwo, niemal codziennie nękani i stale przymuszani, by powrócić do hinduizmu. Często doświadczają oni ataków fizycznych, w wyniku których trafiają do szpitali, a nawet giną. Ludzie ci pochodzą przeważnie z terenów wiejskich, gdzie presję wywierają na nich nie tylko najbliższa rodzina, przyjaciele, lokalna społeczność i hinduscy kapłani, ale też hinduistyczni ekstremiści.
Pozostali konwertyci (nawróceni na chrześcijaństwo z islamu, sikhizmu czy buddyzmu) również doświadczają społecznych nacisków, ale ich liczba jest znacznie mniejsza. Chrześcijanie o islamskich korzeniach są prześladowani tylko na terenach, na których żyje silna większość muzułmańska.

Nietradycyjne społeczności chrześcijańskie: To, po konwertytach, druga najbardziej prześladowana grupa chrześcijan, do której należą członkowie kościołów baptystycznych, ewangelikalnych i zielonoświątkowych. Ze względu na swoją aktywność ewangelizacyjną przyczyniają się do oni do licznych nawróceń, dlatego doświadczają regularnych ataków.


Obszary życia i przemoc fizyczna

Życie prywatne: 12.900
Życie w rodzinie: 13.000
Życie w społeczeństwie: 13.500
Życie w państwie: 14.800
Życie w kościele: 13.200
przemoc fizyczna: 15.200

Wzorzec prześladowań dowodzi, że:

  • Średni poziom presji wywieranej na chrześcijan utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie (13,5), zaobserwowano też wzrost jej poziomu (z 13,2 punktów) w porównaniu z ŚIP 2018. Prześladowania ze strony hinduskich ekstremistów nawet się nasiliły, co znalazło odbicie w nieco wyższych wartościach punktacji dla wszystkich pięciu sfer życia.
  • Mimo że we wszystkich sferach życia poziom nacisku jest wysoki, najwyższa presja utrzymuje się jednak w sferze życia w państwie. Chrześcijanie doświadczają coraz większych ograniczeń (ich szczegóły podane zostały w paragrafie zatytułowanym Życie w państwie).
  • Liczba punktów przyznanych w sferze przemocy jest najwyższa z dotychczasowych, wzrosła bowiem z 14,4 punktów w ŚIP 2018 do 15,2 w ŚIP 2019, jako że w minionym roku zginęło więcej chrześcijan niż w  poprzednim okresie badawczym.

Życie prywatne:

Konwersja nie tylko spotyka się ze społecznym sprzeciwem, ale jest także zabroniona przez prawo. W chwili obecnej ustawodawstwo zakazujące konwersji działa w pięciu stanach: Orissie, Madhya Pradesh, Chhattisgarhu, Himachal Pradesh oraz Gudźaracie. Kiedy wierzący podejrzewani są o podejmowanie działań ewangelizacyjnych, ich domy stają się często celem napaści, zarówno czynników pozapaństwowych, jak i policji, jeśli ta otrzyma w tej sprawie jakieś zażalenie. Znalezione materiały o treści chrześcijańskiej są konfiskowane lub niszczone. Identyfikowanie się z chrześcijaństwem może być ryzykowne, a podłe groźby padające w mediach społecznościowych należą do porządku dziennego. W rejonach wiejskich jawne sygnalizowanie przynależności religijnej innej niż hinduizm (lub islam) wywołuje agresję, gdyż jest automatycznie łączone z konwersją lub ewangelizacją. Prywatne spotkania modlitewne nie są bezpieczne, a służby wywiadowcze na terenie całego kraju obserwują wszelkie działania chrześcijan. Znaleziono też dowody na cyfrową inwigilację chrześcijańskich przywódców przez hinduskich radykałów. Mimo że naciski na chrześcijan są najpowszechniejsze we wsiach i małych miasteczkach, podobne zachowania zauważa się również w miastach, takich jak Delhi czy Mumbai (Bombaj).

Życie w rodzinie:

Nie tylko dzieci prozelitów z hinduizmu, ale także osoby nawrócone, podczas powszechnego spisu ludności w 2011 r. zarejestrowane zostały jako hinduiści. Konwertyci i członkowie kościołów protestanckich mają duże problemy ze zorganizowaniem chrześcijańskich zaślubin w miejscu zamieszkania, jeśli działają tam grupy radykalnych hinduistów. Chrzty są bardzo utrudnione w wioskach i małych miejscowościach, a czasami nawet w dużych miastach, szczególnie podczas dużych spotkań ewangelizacyjnych i uzdrowieniowych. W północnych i centralnych Indiach zarejestrowano też przypadki napaści hinduskich ekstremistów na pogrzeby chrześcijańskich konwertytów. W niektórych przypadkach członkowie rodziny zmarłego zmuszeni zostali do kremacji jego zwłok, zgodnie z hinduskim obrządkiem. Adopcja dzieci przez chrześcijan jest prawnie zabroniona. Dzieci chrześcijańskie wysyłane są na zajęcia jogi oraz obrzęd suryanamaskar (oddanie czci słońcu) w większości dużych szkół, a obecność na tych zajęciach jest obowiązkowa. Odnotowano przypadki, w których potomstwo z HBB było atakowane przez własnych rodziców, a część z tych dzieci poniosła nawet śmierć. Takich wiadomości nigdy nie podaje się w środkach masowego przekazu.

Życie w społeczeństwie:

W całym kraju wzrosły zagrożenia i utrudnienia motywowane religijnie, do czego przyczyniły się przeróżne kampanie, w czasie których radykalni hinduiści nawoływali do aktów nienawiści, oraz działalność rozmaitych ruchów na rzecz prohinduistycznego prozelityzmu. Można powiedzieć, że stały się one częścią życia codziennego wszystkich kościołów chrześcijańskich. Chrześcijanie, którzy stanowią część hinduskiej społeczności, nie mogą uciec od określonych zobowiązań czy praktykowania podstawowych rytuałów. Naciski, by porzucić wiarę, wywierane są regularnie ze wszystkich stron; hinduscy fundamentaliści grożą wyznawcom Chrystusa przemocą fizyczną, a hinduscy kapłani próbują ich indoktrynować, przez wzmacniacze puszczając na cały głos własne modlitwy i śpiewy. Bardzo powszechne, zarówno w sektorze państwowym, jak i prywatnym, jest dyskryminowanie (czasem zorganizowane) chrześcijańskich pracowników, np. z błahych powodów odmawia się im awansu. Korupcja, panująca w urzędach, jedynie pogarsza całą sytuację.

Życie w państwie:

W chwili obecnej na szczeblu państwowym toczy się debata na temat wprowadzenia legislacji zakazującej konwersji. Rejestrowanie nawrócenia na chrześcijaństwo jest najbardziej utrudnione w miejscach, w których panuje system plemienny. Chrześcijanie często są dyskryminowani podczas załatwiania spraw urzędowych. Lokalne władze czasem ich zatrudniają, lecz w przypadku, gdy szefem jest hinduista, nie powinni spodziewać się awansu. Ci, którzy nawracają się na chrześcijaństwo, łatwo mogą stracić pracę. Środki masowego przekazu w ponad 90 proc. zdominowane są przez Hindusów z najwyższej kasty, która zawsze była niechętna chrześcijanom. Ataki hinduskich grup polityczno-religijnych, skierowane na niezależnych pastorów i pracowników kościelnych w oparciu o niesławne prawo o bluźnierstwie, to norma. Rzadko kiedy ekstremistów spotyka kara za przestępstwa przeciw społecznościom chrześcijan – bezkarność stała się normą. Presja na chrześcijan wywierana jest stale – zarówno w środowiskach miejskich, jak i wiejskich. Intensyfikacja przemocy zależy jednak od tego, czy dany chrześcijanin otwarcie mówi o swojej wierze. Każdy, kto dzieli się wiarą chrześcijańską z niechrześcijaninem, jest zawsze obserwowany i brany na celownik.

Życie w kościele:

Hinduistyczne bojówki regularnie inwigilują i niepokoją kościoły. Budowa nowych świątyń często wywołuje silny opór na wsiach, a także w miastach. Innym problemem jest to, że nie można odnowić wielu starych budynków kościelnych z powodu korupcji i przeszkód administracyjnych. Jakakolwiek działalność poza murami kościoła niemal zawsze uchodzi za próbę ewangelizacji i prozelityzm. Gdy chrześcijanie są atakowani, napastnicy często skupiają się na ich przywódcach oraz pastorach, bijąc ich szczególnie dotkliwie, aby posłużyli za przestrogę innym. Hinduscy ekstremiści utrudniają dystrybucję traktatów ewangelizacyjnych i egzemplarzy Biblii, nie tylko na terenach wiejskich, ale czasem i w miastach, jako że bezpośrednio kojarzy się ona z ewangelizacją i nawróceniami. Indie nie wydały żadnej wizy misyjnej od końca lat 60. Wstępu do tego kraju zakazano nie tylko cudzoziemskim, chrześcijańskim misjonarzom, ale również pracownikom zagranicznych organizacji pozarządowych oraz dziennikarzom – wszyscy oni mają problemy ze otrzymaniem wiz. Akty wandalizmu, profanacji i niszczenia chrześcijańskich symboli powtarzają się dość często, głównie w rejonach wiejskich oraz niewielkich miejscowościach. Pastorzy i misjonarze, odwiedzający kościoły, są rutynowo przepytywani przez policję (podobnie jak ich gospodarze oraz uczestnicy zgromadzeń).

Przemoc:

Prześladowania w Indiach są niezwykle brutalne. Liczba odnotowanych incydentów jest bardzo wysoka, jednak należy zauważyć, że to tylko wierzchołek góry lodowej – wiele wydarzeń przemilcza się w mediach, nie są też one odnotowywane przez obserwatorów. W okresie badawczym ŚIP 2019 co najmniej 10 chrześcijan zostało zabitych z powodu ich wiary, a ponad 98 kościołów (domowych) zaatakowano i zniszczono. Około 200 chrześcijan zatrzymano, a 7 wierzących z Kandhamal zostało skazanych na dożywotnie więzienie. Zgodnie z informacjami uzyskanymi od kościołów partnerskich, około 12 512 chrześcijan padło ofiarą ataków fizycznych. Ponad 26 domów lub innych chrześcijańskich nieruchomości napadnięto i zniszczono, a co najmniej 1 932 chrześcijan zmuszono do opuszczenia swoich mieszkań. We wszystkich tych przypadkach rzeczywiste liczby są znacznie większe od przytoczonych.

Prześladowania ze względu na płeć

Kobiety: Formy prześladowania kobiet i dziewcząt to molestowanie, gwałt, przemoc fizyczna i słowna, próby zabójstw, zmuszanie do udziału w hinduistycznych rytuałach, wykluczenie spowodowane wiarą oraz wydalenie z domu/ wsi. Indie są krajem demokratycznym, różnorodnym pod względem religijnym, z konstytucją teoretycznie prawnie gwarantującą równość wszystkich obywateli – bez względu na ich religię, płeć, rasę czy kastę – oraz zabraniającą dyskryminacji na tle religijnym. Rzeczywistość jest jednak inna. Równolegle do ustaw konstytucyjnych istnieją odwieczne tradycje, z natury patriarchalne i opresyjne w stosunku do niższych warstw społeczeństwa. Bajrang Dal, młodzieżowy odłam Vishwa Hindu Parishad, ogłosił rozpoczęcie kampanii „bahu lao-beti bachao”. Jej celem jest „ochrona hinduskich chłopców przed małżeństwami z muzułmankami lub chrześcijankami” oraz szerzenie wśród rodzin hinduskich świadomości, że należy „chronić dziewczęta przed zakochiwaniem się w muzułmanach czy chrześcijanach i wychodzeniem za nich”. Kobiety z niższych kast zawsze były wykorzystywane przez Hindusów z kast wyższych, którzy stworzyli obecną ideologię RSS. Wiele kobiet z niższych kast przeszło na chrześcijaństwo, stając się w ten sposób obiektem dwa razy większej nienawiści – jako dalitki, a w dodatku chrześcijanki.

Mężczyźni: Formy prześladowania chrześcijańskich mężczyzn i chłopców to przede wszystkim pobicia (w tym pobicia ze skutkiem śmiertelnym), oficjalnie wnoszone oskarżenia, aresztowania czy dyskryminacja społeczna. Chrześcijanie są wypędzani z domów, wykluczani społecznie, muszą wnosić opłaty za nawrócenie, pozbawia się ich wody pitnej i praw gwarantowanych przez państwo, fałszywie oskarża o wymuszanie nawróceń oraz pozbawia majątku.

Prześladowania innych mniejszości religijnych

Hinduscy ekstremiści uznali islam i chrześcijaństwo za religie obce, które powinny zostać całkowicie usunięte z kraju, muzułmanie doświadczają więc z ich strony podobnego traktowania jak chrześcijanie. Buddyści i sikhowie są traktowani znacznie lepiej, jako że te religie wywodzą się z terytorium Indii.

Przykłady prześladowania innych grup religijnych:

  • 22 listopada 2017 r. trzech muzułmańskich duchownych zostało wyrzuconych przez hinduistów z jadącego pociągu, kiedy wracali z Delhi do swojej wioski w stanie Uttar Pradesh (źródło: NDTV).
  • 25 marca 2018 r. bójki pomiędzy zwolennikami premiera partii BJP Narendry Modiego a zwolennikami partii opozycyjnej z Assamu przerodziły się w hindusko-muzułmańskie protesty, w wyniku których trzy osoby zginęły, a wiele odniosło rany podczas dwudniowych zamieszek (źródło: Reuters).
  • 18 czerwca 2018 r. 45-letni muzułmański handlarz bydła został pobity na śmierć przez tłum hinduskich fanatyków we wsi Bajera Khurd w stanie Uttar Pradesh. Samozwańczy „obrońcy krów”, wędrujący po indyjskich wsiach, by chronić hinduskie święte krowy, zaatakowali muzułmanina na podstawie plotki, że przemycał wołowinę w swoim pojeździe. Miesiąc później, 21 lipca 2018 r. motłoch pobił na śmierć 28-letniego muzułmanina pod zarzutem, że przemycał on krowy na rzeź (źródło: AFP).

Prognozy na przyszłość

Aspekt polityczny

Od maja 2014 r. hinduscy ekstremiści przejęli scenę polityczną w Indiach i zaczęli powoli rozszerzać sfery swej kontroli. W maju 2019 r. odbędą się w Indiach nowe wybory. Z uwagi na ogromną popularność Narendry Modiego wszystko wskazuje, że wygra je obecny premier.

Prognozy dla chrześcijan z perspektywy:

Nacjonalizmu religijnego: Hinduscy ekstremiści stale zwiększają skalę przemocy wobec muzułmanów i chrześcijan. W przeszłości pogromy na wielką skalę kosztowały wiele muzułmańskich i chrześcijańskich istnień, a w przyszłości można się spodziewać dalszych ataków ze strony hinduskiej milicji. Jak dotąd hinduscy ekstremiści popełniali swoje okrucieństwa bezkarnie, a jeśli Modi wygra wybory w maju 2019 r., można oczekiwać, że radykałowie odbiorą to jako zachętę do jeszcze bardziej brutalnych działań.

Podsumowanie

Oczekuje się, że po nadchodzących wyborach religijny nacjonalizm wzrośnie, a chrześcijanie i muzułmanie będą celem ataków jeszcze częściej niż dotąd.

Wszystkie pola są wymagane. E-mail będzie wysyłany za pośrednictwem programu pocztowego.